Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, EQ
Tómen etektiń qoınaý-qoınaýyndaǵy alaqandaı aýyl-aýyl aǵy kelse de, qyzyly kelse de astań-kesteń bolyp jatyp edi, sonda. Atys-shabyspen at ústinde júretin áskerdiń aranymen aıǵyrlyǵy jaman bolady eken. Aýyl-aýyldyń deni malyn aldyna salyp, qyz-qyrqynyn artyna mińgestirip qumǵa aýyp ketken. Sonda ǵoı, aqtyń áskeri ekenin, qyzyldyń áskeri ekenin, áıteýir solardyń biri qańyraǵan aýyldyń birine birer kún aıaldap qalǵan edi. Qystyń qaqap turǵan kezi. Qaryndary ashqan shyǵar, Arqarlydan ań qaǵyp, asýdyń asty-ústin apaı-topaı etti ǵoı. Eti jeýge jaraıdy, jaramaıdy, degen joq kózderine túskenin atty, qýalap júrip jer qaptyrdy. Qaısybir kúni, tars-gúrs etilgen myltyq daýsyna eleńdep dıirmenniń qasynda qalqaıyp tur edi, qarsy qaptaldyń qalyń qaryn qaq jaryp ózine qaraı tura salyp kele jatqan qasqyrdy kórdi. Taıynshadaı kókbóri so boıy munyń dál janynan aǵyp ótip, esigi ashyq turǵan qoraǵa qoıyp ketken. Baýyryna túgel muz qatqan qasqyr qoranyń qarańǵy túkpirinde eki búıirin soǵyp turdy. Qandy kózi bop-boz. Yryldaı ma, qyńsylaı ma úni birtúrli aıanyshty. «Jansaýǵalap keldim» deıtin sııaqty. Bul esin jıyp bolǵansha, úsh-tórt ásker de kelip qalǵan, dúnıe kóshirip. Qandaı qudiretti sóıtkizdi me, «Bylaı qaraı aǵyp ótti» dep qýǵynshylardy basqa jaqqa siltep jibergen. Qoraǵa qaıta kirse, qasqyr joq, qaı jaǵynan qashan, qaıtip shyǵyp ketkenin baıqamady. Sosyn tań qalǵany, úıdegi eki tóbettiń úrmeı únsiz qalǵany. Tipti, quıryqtaryn buttaryna qysyp, tómen etektegi jyraǵa túsip ketken...
О́ńi me, túsi me? Túsi deıin dese, oıaý. О́ńi deıin dese, kisi senetin emes. Sodan bul týraly osy kúnge deıin jan adamǵa tis jarǵan emes. Kúler, dedi. Azdap aýytqyǵan, deýleri de ábden múmkin.
Keıinirek sol kókbóriniń birdi-ekili túsine kirgeni bar. Kóredi, biraq ne bolyp, ne qoıdy oıanǵanda esinde qalmaıtyn...
Sodan osy juttyń dál qarsańynda túsine kirgen. Oı, sumdyq-aı, munyń tana-torpaq, qozy-laǵyn qorasyna qýyp kirgizip, kókke qarap ulyp turdy. Biraq úni estilmeıdi. Bul shoshyp oıanyp edi.
***
Sondaǵy jasóspirim Kenjeǵazy endi er azamat bolǵanda Arqarlynyń asýyn sol jyldary qaptaǵan qaraqus, araǵa ýaqyt salyp odan qalyń bolyp qaptaıdy dep qaperine alsa, qane...
***
Qalyń qara qus pen Arqarly artta. Kóktemeniń jylymyǵy; jerdiń laısańy endi-endi degdip, beti kebersı bastaǵan. Arba joldyń boıymen ekeý keledi. Kenjeǵazynyń ıyǵynda ala qorjyn, qolynda uńǵysy uzyn qara myltyq, áıeliniń arqasynda bala. Úlken oramalmen shandyp baılap alǵan.
Jolǵa erteletip shyqqan. Kún tas tóbege taıap qaldy. Júristeri ónbeıdi; qybyr-qybyr. Asýdan kóp bolsa, bes-alty shaqyrymdaı ǵana uzady. Kózderi aldarynda jatqan uzyna boıy qaıdan bastalyp, qaıda tuıyqtalary belgisiz beldeý qyratta. Soǵan jetse, ar jaǵynda úlken qara jol bar. Oǵan deıin de myna sekildi mıjazyq qara dala. Sol eske túskende, «E, qudaı óziń jar bolmasań...» dep qalady ekeýi teń.
Bulardyń jalǵyz úmiti qara joldyń boıyndaǵy beket. Sonda áıeldiń naǵashy aǵasy turady. Laý ustaıdy. Ishim-jemnen kende bolmaǵan adam. Qazir, biraq, kim bilsin. Asharshylyqtan jurttyń túgel derlik qazany tóńkerilip qalǵan joq pa. Deýin dese de bulardyń basqa barar jeri, basar taýy, qane.
Ala qorjynda dıirmenniń túkpir-túkpirinen sypyryp, kók ıisi ańqyǵan astyq qaldyqtarynan tartyp alyp, qystaı únemdep jegennen qalǵan talqandary, qysta atyp alǵan quljanyń shamaly eti bar. Pisirip alǵan. Arqadaǵy bir jasar bala qyńqyldaı bastaǵan soń, oǵan ózderiniń de dińkelegenderi de qosylyp, aıaq sýytýǵa tize búkken. Balaǵa talqan shaınap berip, ózderi arqar etinen azdaǵan kesegin aýyzdaryna salyp, jutyp jibermeı, jaılap soryp otyrdy.
– Qudaıdyń qudiretinen, aınalaıyn, – deıdi áıel.
– Neni aıtasyń? – erkek eńsesin tiktedi.
– Quljany keziktirgen...
– Onyń ras.
– Jalǵyz ózi...
– Úıirinen bir sebeppen bólinip qalǵan-aý.
– О́lmegenge óli balyq...
– Al bizge buıyrǵany qulja. Qońyr qulja.
***
Qańtar aıynda-aq, qarashanyń sońynda soıyl alǵan jalǵyz taıynshanyń eti eńserilip bara jatqan. Endigi jerde qalǵanymen jazǵa jetý neǵaıbyl bolatyn. Arqarlynyń ań-qusynyń ııa qyrylyp bitkeni ııa aýyp ketkeni belgisiz, basqasyn aıtpaǵanda kekiliktiń qaqyly da estilmeı qalǵan. Sonda da Kenjeǵazy bir úmit, bir dámemen uzyn qara myltyǵyn kóterip, ań qarap shyqqan. Sonda kóp uzamaı, tereńdeý jyranyń tar qoltyǵynda turǵan arqardy kórip, qýanǵanynan qulap qala jazdap edi.
O, qudaı bul qaıdan júrgen arqar, dep oılady. Arqar úıiri asýdy jaz jaılap qystyń alǵashqy aıynda-aq Hantaýyna aýyp ketýshi edi ǵoı. Joq, jáı eles pe? Kózin qarmen súrtip, qaıta-qaıta qarady.
Quljanyń baýyrynan ishegi shubatylyp, shıe sabaqtyń butaǵyna oratylyp qalypty. Ábden álsirese kerek, tórt aıaǵy tórt jaǵyna jaıylyp, basy aspanǵa qaraı qaırylyp tur. Áldeneden qatty úrkip turǵan syńaıly. Neden? Kenjeǵazy baspalap arqardyń aınalasyndaǵy jyra-jyqpaldy, buta-butany ábden tintip qaraǵan. Qyltyń etkendi qalt jibermeıtin ańshynyń qyraǵy kózi beısaýyt eshteńe ańdaı almady. Bolǵan kúnde de buǵan kelip-keteri joq. Ishegi shıe sabaq butaǵyna oratylǵan, ózi de ábden álsiregen quljany jalǵyz atyp, jalpasynan túsirgen. Uzynynan sulap jatqan arqardy kelip qaraǵanda kórgeni atqan oǵy ózi kózdegen moıyn túpten tıip ar jaq shyqshytyn talqandap ketipti. Al ishegi shap jaǵynan shyǵyp jatyr edi. Bul arqardyń ózdiginen bulaı jaralanatynyn estigen de, kórgen de emes edi. Oq tıip jarylǵan deıin dese, bul óńirde ózinen basqa ańshy joq, qasqyr tartsa, ıt talasa, nege jemegen? Ary qaraı basyn qatyrmady. Qudaıdyń bergen nesibesine esi shyǵa qýanyp, quljannyń sanyn san, qolyn qol etip jatty. Demin alyp, jalpaq tasqa otyryp jatyp kenet qarsy belden bulań etip basyp bara jatqan sulabany kózi shaldy. Bul ne ózi? Baıaǵyda qýǵynshylardan qashyp qoraǵa kirip ketken kókbórispettenip túkirigin ázer jutqan.
***
– Qudaı isimizdi ońǵarsa eken... – deıdi áıeli qamyǵyp, – Sóıte me?
– Qamyǵa berme.
– Áıteýir, az da bolsa, tiske basarymyz bar. Ásirese, talqandyaıtsańshy. Jaryǵymyzdyń janyn saqtap keledi. Dıirmenniń arqasy ǵoı, – dep áıel kóz jasyn syǵyp aldy. – Atamyzdyń árýaǵyna rızamyn, eki dúnıede...
***
Iá, Arqarly asýyna alǵash dıirmen salǵan Kenjeǵazynyń atasy. Dıirmen ózeni sarqyrap aǵatyn tereń shatqaldyń ushar basynda. Jaryqtyq kezinde, bular qazir bet alyp kele jatqan basy qaıdan bastalyp, aıaǵy qaıda baryp biteri belgisiz kóldeneń jatqan beldeý qyrattyń ar jaǵyndaǵy orys baıyna jaldanyp biraz jyl júripti. Pul taýyp, aýylǵa qaıtqanda, jalshy orystyń biri ilese keledi. Ańqumar eken. Arqarlyda arqar órip júretinin estip-bilgen kúnnen «keterińde meni ilestire ket» dep janynan shyqpaı qoıǵan. О́zi usta. Qolynan kelmeıtini joq. О́zen saǵasyndaǵy ata qonystyń bas jaǵynan dıirmen salýdy usynǵan sol. Sodan asýdyń ana qoınaý, myna qoınaýdaǵy jurt un tartýǵa jer túbindegi Kóktalǵa tentimeı, astyqtaryn osynda tasyp, jyrǵap qalady. Atadan balaǵa degendeı, dıirmen bulardyń kásibine aınalyp kete barǵan.
Sol orystan atasy ańshylyqty úırenedi. Odan ákesi, ákesinen ózi.
***
– Arqarly buryn aspanǵa jaqyn sııaqty bolyp kórinýshi edi, – deıdi erkek so jaqqa kózin salyp otyryp. – Endi... Ap-alasa sııaqty. Ústinde qalqyp júretin edi-aý...
– Qudaıǵa ne jazdyq? – deıdi áıeli. – Ne jazdyq!
– О́ıtpe.
– Endi kimnen? Áıteýir, bireýden emes pe, myna jut.
– Qoı, júrelik, – dep erkek qara myltyqqa súıenip ornynan turdy. – Kel, balany tańaıyn, arqańa.
Biraz uzaǵan soń sonadaıdan, joldan sál jyraq, úlken shoq qamys kóringen.
– Arasynda qyrǵaýyl bolady, – dedi erkek, – Bir aralap shyqsam jarar edi, biraq bary úsh-aq patron, ári bytyra emes, óń jalǵyz oq. Onymen ushqan qusqa tıgize almaısyń. Tıgen kúnde parsha-parshasy shyǵady.
Áıel úndemedi. Árkim óz oıymen, qybyr-qybyr. Erkek áıeliniń ıt jandylyǵyna tań qalady. Sińirine ilinip júrgenine qaramaı, qımyly adýyn. Arqasynda bala, ara-kidik ala qorjyndy da alady qolyna. «Kezek-kezek» kótereıik, deıdi. «Áıeldiń erkekten aıyrmashylyǵy qýatynyń sarqylmaıtynynda, – deıtin ákesi. – Sarqylmaıtyny áıel qýatynyń kózi – ana sútinde». Bul sózge onsha mán bere qoımaǵan. Oǵan asharshylyq alqymynan alǵanda kózi jetti. Qońyr quljany atyp alǵannan soń, bul biraz syrqattanyp júrdi ǵoı. Sonda úıdiń bar sharýasyn japyryp istegen áıeli. Taýdyń butasyn shaýyp, otyn etti, dıirmenniń túkpir-túkpirindegi astyq qaldyqtaryn qolmen terip jınap, ushyrdy, keptirdi, qýyrdy, talqan qylyp tartty. Bala bir jaǵynda. Kir-qońdy jýý, tamaq isteý... Qudaıdyń mańdaıyna osyndaı áıeldi tap qylǵanda myń márte shúkirshilik etetin. Iıa, shynynda da ony buǵan qudaı aıdap kelgen.
***
Bulardyń dıirmenine aınaladaǵy aýyl-aýyldy aıtpaǵanda, sonaý basy qaıdan bastalyp, aıaǵy qaıdan biterin bular bilmeıtin beldeý qyrattan da, ol túgili, onyń ar jaǵyndaǵy mı jazyqty kókteı ótip, úlken joldyń boıynan da qazaqtar túıe-túıe astyq artyp kelip, un tartyp áketetin. Sonda ǵoı, munyń osy áıelimen tanysyp júrgeni. Qaısybir joly un tartýshylarǵa jas qyzdyń ilese kelgenine ákesi de, bul da tańqalǵan. «Úlken joldyń boıyndaǵy bekette laý ustaıtyn adamnyń jıen qaryndasy» desken kelgender. «Qyz balany un tartýǵa jibergeni nesi?» degen ákesi. «Qudaı ózine ul bala bermese qaıtedi». «Onda ózi kelmeı me?» «О́zi laý ustaıdy ǵoı. Oıazdyń ary-beri hat-habar tasyǵandaryn kútip alyp, shyǵaryp salyp otyrady».
Sonda qyzdyń qaıratyna kórgender qaıran qalǵan. Kez-kelgen astyq toly qapty erkek bitkenmen birdeı aýdaryp-tóńkergende «Qudaı-aý, mynaý baıaǵy qalmaqpen soǵysta týsa, kez-kelgen batyrmen jekpe-jekke shyǵatyn qyz ǵoı» desip, tamsanǵan. – Symdaı buratylǵan aınalaıynnyń qýaty qaı jaǵynda?»
Ekeýi bir-birin unatyp qalyp, ákesi bekettegi laýshyǵa quda túsip baryp, bastaryn qosyp edi, kóp uzamaı. Bulardyń eshqaısysy osynaý baqyttyń sońynda myna jan-jaqty jappaı jalmaǵan jut – uly asharshylyqtyń áne-mine kelerin bilgen joq edi...
***
Shoq qamystyń tusynan ótińkirep ketkende... Odan beri shyǵyp kele jatqan úsh órim-órim sulaba kórinedi.
– Oıbaı, analardy qara, – dedi áıeldiń daýsy buzylyp.
– Kórdim.
– Sońymyzdan óńmeńdep... Onysy nesi?
– Biz sııaqtylar shyǵar.
– О́rim-órim... Qorqam...
– Júre berelik, qoryqpa.
Shynynda da sońdaryndaǵy úsheýdiń óńmeńdeýleri jaman edi. Birte-birte taıap ta keledi.
– Áı, toqtańdar, – dep qyryldap shyqqan daýys úzilip-úzilip jetti bularǵa. – Aman qalǵylaryń kelse, balany tastap, ózderiń kete berińder.
– O, ne? – áıeldiń kózi alaqtap kúıeýine qarady. – Ne deıd, oıbaı!
Qara kórsetpeı qasha jóneler qaýqar qaıda.
– Estidiń be? – áıel daýsy jan ushyrady.
– Estidim.
– Qulynymyzdy qaıtedi?
– Sen júre ber, – dedi erkek áıeline. – Toqtama. Júre ber.
– О́ziń she?
– Qýyp jetemin.
Artyna aıbarlanyp buryldy. Analar daýys anyq jeter jerge deıin kelip qalypty.
– Áı, sender, kimsińder? – dedi myltyǵyn aldyna kóldeneń ustap. – Balany tastańdaryń ne?
– Jan kerek bosa, tastaısyń.
– O, qaı dalbasań?
– Ne estiseń, sol. Tasta balany. О́zderiń kete berińder.
– О́ıtip, qudaıdan bezbe!
– Kórsetshi qane kózime, onyń ózin eki shaınap, bir jutaıyn, – dedi qaba saqaldy óńkıgeni.
Bul qara myltyqty kezendi.
– Jaıratyp salamyn, ıt!
– At, – dedi anaý, – Jaırat! О́ıtpediń be, dalbasalamaı balany tastap ket, bizge.
Erkektiń shúrippeni basyp jiberýge dáti barmady. Jalt burylyp, shamasy kelgenshe áıeliniń sońyna qaraı enteledi. Ol biraz uzapty.
– Toqtama, kete ber. Toqtama, – degen ázer-ázer demigip. Onysyn áıeli estidi me, joq pa, bilmeıdi, – «Toqtama da, toqtama-syn» qaıtalaı berdi. Jan dúnıesinde janyp-sóngen ottyń qolamtasyndaı ǵana bar qyzýy lezde jym-jylas joǵalyp, ón boıy túgel sýyp, dirdek qaǵyp qalǵan. Ál-dármeni túgesilip barady. Artyna qaraýdyń ózi ólerdeı úreı. О́ńmeńdegen sumpaıylar, áne-mine kelip bas salatyn sııaqty.
Ol asharshylyq dendegeli adamdy adam jep jatyr degendi estigen. Áýeli senbep edi. Quljany atyp alǵannan keıin mán-jaı bilmek bolyp, etektegi aýylǵa túsken. Sonda... Shaǵyn aýyldyń adamdary ashtan qatyp qalypty. Kenet aýyldan sál aýlaqta alba-julba bir toptyń lapyldaǵan otty shyr aınalyp júrgenine kóz túsip, qaınap jatqan qazan erneýinen balanyń bilegin baıqap qalǵan. Esi aýyp qulap qala jazdap edi. Taýdy betke alyp tura qashqan. Úsh kún qusqan.
– Aman qalǵylaryń kelse, tastańdar balany, – dedi sońyndaǵy qaba saqaldy óńkıgen. Qyryldaǵan únine yryl ma, soǵan uqsas jeksuryn birdeńe aralasqan.
Qalaı bolǵanda da onyń úni tanys sııaqtandy. О́ńkıgen ón boıy da. Qalbańdaǵan júrisi... Iаpyr-aý... Bul... Sol ma?..
– Kimsińder, osy? – dep daýystady.
– Sharýań bolmasyn, onda.
– Daýysyń tanys, birtúrli...
– E, meıli.
– Bilem, seni, – dedi bul. О́tirik aıtty. Sóıtsem, óńmeńdegenin qoıar dep oılady.
– Bilseń she, – dedi anaý. – Toqta de, qatynyńa.
Eı, mynaý... Mynaý... O, qudaı... Qozybas... Iıa, sol ǵoı... О́zi...
Lezde birtúrli qýanyp ta qalǵandaı boldy.
– Oý, siz... Qozybas aǵa...
– Balany tastap ketińder, deımin.
– Aǵa-aý, men Kenjeǵazymyn ǵoı. Nýbaı kókeńizdiń...
– Meıli, – dedi anaý. – Sharýam joq onda, balany tastańdar. Bolmasa, qatynyńmen qosa ózińdi de... О́lip baramyz, ıt.
– Kenjeǵazymyn dep turǵan joqpyn ba? Dıirmenshi Nýbaıdyń...
– Nýbaı-sýbaıyńmen qury. Toqta de qatynyńa.
Áıeli jaqqa kóz saldy. Shamaly uzapty. Mynadan esh qaıyr joqtyǵyna kózi jetip, myltyqty amalsyz shoshańdatty.
Kezep, qorqytqan túri. Seskener dedi. Turyp qalar dedi. Sonda qatyn- balasy uzap keter dedi.
– Atyp salam, qazir.
– Sóıtseńshi, ıttiń balasy! – dep anaý baıaǵysynsha órshelenip keledi.
Dereý myltyqtyń dúmin ıyǵyna tirep, bastarynan asyra shúrippeni basyp jiberdi. Qapelimde sasyp qaldy ma, óńmeńdegen úsheý oryndarynda sál sileıip, turyp qalǵan.
Bul analarǵa kórsetip, myltyqqa kelesi patrondy saldy.
– Endi dáldep atamyn, – dedi, – Jan kerek eken, qalyńdar solaı, qozǵalmańdar.
О́zi qatyn-balasynyń sońynan umtylǵan. Endi ilesýge batyldary jete qoımas dep sendi. Súıretilip kele jatyp oıyna ne kelip, ne ketpeı jatyr. Anaý... Qozybas...
***
Qozybastyń budan múshel jas úlkendigi bar. Áke-shesheden erte aırylyp Túmenbaı moldanyń bosaǵasynda júrdi. Sonyń dáret sýyn jylytyp, otymen kirip, sýymen shyǵyp ósti. Eskishe hat tanydy. Áldebir balshabek kelip, temir jol salýǵa eldi nasıhattaǵanda soǵan ilesip ketti de, birer jyldan soń oralyp, jańa ashylǵan káperetip degendi ustady. Kóp uzamaı isti bolyp qaldy. Tekseriste káperátiptiń dúnıesi kem shyǵady.
Qańtardyń qaqaǵan aıazdy túninde bulardyń terezesin kelip qaqty ǵoı, ol. О́ńkıgen nemeniń qan-sólsiz usqynyna úńilip otyryp, ákesi suraǵan: «О́kimettiń dúnıesine nege qol saldyń?» «Kóke, men emes. Imandaı shynym». «O, qaı sóziń?» «Aýdanǵa tasydym». «Ol ne deıdi?» «Kim?» «Aýdan». «Jýytpaıdy. Kýágerim joq». «Onda kimge ókpeleısiń». «Eshkimge». «О́zińe de me?» «О́zime... Odan ne shyǵady». «Al, myna qashyp-pysqanyńnan she? О́kimettiń quryǵy uzyn». «Úsh jyl qoldaryna túspesem, is ózinen ózi jabylyp qalady eken». «Baqandaı úsh jyl... Qaı kótke tyǵylasyń?» «Aqpannyń aıaǵyna deıin panalatyńyz. Ar jaǵy... Qumǵa sińip ketemin, joq deseńiz, ustap berińiz óz qolyńyzben».
Ákesi ony qaldyrdy. Kúndiz, tań qylaıa aq kıizden basqan jer syzatyn kebentaıyn kıgizip, qoınyna tiske basar tyǵyp, taýǵa jiberedi, tún ortasynda baspalap kelip, qoradaǵy azdaǵan ýaq-jannyń arasyna kelip jatady. Arakidik aýyl sábet mılısııamen at oınatyp kelip turady. Suraıtyndary: «Qozybas qashqyn kózderińe túsken joq pa? Pendeshilik jasap jasyryp júrgen joqsyńdar ma? О́ıtseńder statıa jaman».
Qozybas tún ortasynda taýdan oralǵanda, tamaq iship otyryp ákesimen kúbir-sybyr áńgime aıtatyn. Sonda uqqany kápárátiptiń dúnıesin aýdandaǵy dókeılerge tasytqan osy aýyl sábet...
Oń men solyn tanyp qalǵan bul ákesinen suraıdy: «Kóke, bálesine qalmaımyz ba?» «Bilip qoısa, qalamyz». «Onda nege?..» «Basyna is túskenge jamandyq isteýge bolmaıdy. Obal, saýaby bar...»
Sodan kóktemniń jylymyǵy bilinisimen Qozybas bir túnde joq bolyp shyqqan. Ákesi ekeýi eki-úsh kún aınala-tóńirekti túgel súzip shyqqan. Jaman oılary: oqys jazym bolyp, bir shuqanaqta ne ólip, ne mertigip jatqan joq pa? О́ıtpese, qaıyr-qosh-ty nege aıtpaı ketti. Ne qylsa da áıteýir, Qozybas iz-ǵaıym joǵalǵan. Endi, mine. Kókten tústi me, jerden shyqty ma? Dárjiniń qumy saqtaǵan ǵoı, janyn. Sirá, jer-kókti jaılaǵan asharshylyq shyǵar ony qýyp shyqqan. Jan saýǵalap Arqarlyǵa oralǵan ǵoı. Odan ne tabady. Aýyl-aýyly ashtan qatyp qalǵan joq pa. Endi mynaý shoq qamysty panalap, jol toryp...
Biraz uzańqyrap ketken áıeli artyna jaltaq-jaltaq qaraǵyshtaıdy. Bul qolyn alǵa sermeıdi. Kete ber, toqtama, degeni.
Analar qaıta aıaq basqan. Sol súıretilgen qalyptary. Ashtyqtan álsiregen. Áıtpese, attap-buttap jetip kelmes pe edi.
Sońyna úreı túskendi kim kóripti. Qýǵynnyń sumdyǵy sol úreı bolar. Áne-minelegen qorqynysh janyn jep, dirmánin taýysyp barady. Aıaǵy ózine baǵynýdy qoıǵan. Áltek-táltek. Áıteýir medeti – qutylyp ketýden dámeli.
– Áı, áı, – dep qatar qyryldady analar. Qoldary erbeńdep, munyń tý syrtyn kórsete beredi.
– Ne! – dep bul da artyna jalt qaraǵan. Sulap jatqan sol quladúz. Qybyr etken dáneńe joq. Analardyń qoldary erbeńdep, sileıgen qalyptary. Kózderine sirá, qos kóringen. Álde shatasa bastady. Tań qalǵany, jyp-jyly áldene arqasynan sıpaǵandaı boldy. Sonyń jylylyǵy tula-boıyna tarap, aıaq-qolynyń dirili sál basylǵan syńaıly. Ol alǵash ret adamnyń kúsh-qýatynyń, sabyr-tóziminiń tylsym bir demeýi bolatynyn sezindi. Onyń qaıdan keletinin, qalaı bolatynyn árıne, bilmedi...
Bul ózimen-ózi bolyp turǵanda sońyndaǵylar es jıyp, entelep kep qalypty...
– Qozybas aǵa, qalyńyzdar, – degen bul. – Sabyr etińiz!
– Kóp sózdi qoı, sen. Aıtqandy istemeseń óltirem ıt, bolmasa at, bizdi.
– Qalaı?.. Sizdi... Adamdy...
– Kórińdi uraıyn, kóp sózdi qoı da, kózde, qane.
– Kózdeı almaımyn.
– Onda kótińdi qys ta, aıtqanymdy iste.
– Jasaǵan jaqsylyǵymyz qaıda. Jasyryp edik qoı, bir qys. Jaqsylyq jadyda qalmaı ma?
– О́lip bara jatsań bárin de umytasyń, aqymaq. Endi shydaı almaımyz.
Aıtqandary ras bolý kerek, endigi jerde beri qaraı dalbańdap umtylýlary jaman. Shoshyp ketti. Myltyǵyn qaıta kezegen. Kezep turyp:
– Endi aıamaımyn, – dep baqyrdy.
Ony eleıtin analar bolmady. Tipti, órshelene túsedi. Qara myltyqtyń uzyn uńǵysyn úsheýine kezek-kezek kezedi. Gúrs etti. Biraq, taǵy da dalaǵa ketti, oǵy. Dáldep atýǵa taǵy da bir kúsh jibermedi. Taǵy da dáti barmady.
Bul joly analar alǵashqydaı myltyq oǵynan seskenip, tosylyp qalǵan joq. Tipti, eleń etpedi. Kerisinshe, ólimge ózderi umtylǵandaı óńmeńdeı tústi.
Kenjeǵazy bar úmit, seniminen aırylyp, esinen múlde aýyp bara jatqandaı edi. Ne isteý kerek, qane? Úsh patrony bar edi ǵoı. Myna úsheýin sol úsh patronmen baǵana-aq nege jaıratyp salmadym dep ókinedi, endi. Sóıte almady emes pe. Qandaı da qudiretti bir kúsh jibermegen oǵan. Myltyqpen qorqytyp-úrkitip, betterinen qaıtaram ba, toqtatyp tastaımyn ba dep úmittengen. Arany ashylyp ketken qý qulqyn qudaıdan da qudyretti eken. Qudaıdyń ózi de toqtata almasyn, bilmepti.
Sońǵy patronǵa qarady. О́lerdeı ókinishten ózegi órtendi. О́kpesi qysyldy. Samǵap ushyp shyǵar sańylaý izdeıdi. Adamǵa múmkin emes nárse joq, demeýshi me edi, ákesi. Qyl ústinde turǵan qysyltaıańda estigendi esten tandyrar erik-jigeriń bolsyn, degen. Iıa, ııa, sóıtken... Túısiginen tóbe shashyn tik turǵyzǵan, ári tań qaldyrǵan, ári qýandyrǵan da sııaqty múlde tosyn, kútpegen, bilmegen oqys oı qylań bergen. Endi sodan aırylyp qalmaý úshin jan ushyrdy. Jan ushyryp turyp, ájeptáýir uzap ketken qatyn-balasynyń sońynan qarady. «Aldarynan jarylqaı gór» dep kúbirledi. Artyndaǵy alba-julbalarǵa qaraǵan «qaıýandar, dedi daýsy qyryldyp – balamnan aýlaq, áıelimnen aýlaq. Meni jeńder»... Qara myltyqtyń uńǵysyn júregine tiredi. Gúrs etken daýystan keıin kóz aldy qap-qara bolyp qaldy.
***
Áıel biraz uzaǵan edi. Jaıdaqtaý saıǵa jetken. Jyltyrap jip-jińishke sý aǵyp jatyr. Tańdaıy qurǵap kele jatyr edi. Tatyp kórse, sýy ashylaý eken. Sonda da eki-úsh jutty.
Arqasyna tańyp alǵan nárestesi únsiz. Aman ekenine jotasyn jylytqan deminen bilindi. Sheship alyp, sál belin jazbaq bolyp, boıyn tiktep berip edi... O, sumdyq. Anadaıda arsa-arsa kókbóri tur, bularǵa úńilip. «Ket-áı! Ket!» dep shyńǵyryp jiberdi. Biraq, óz daýsyn ózi estigen joq. Janushyryp jan-jaǵyna qaraǵan. Qý medıennen ózge kózge eshnárse kórinbeıdi. Kúıeýi qaıda?.. Qaıtti, ol? Myltyqtyń eki ret gúrs etkenin estidi ǵoı. Ekeýin jaıratqan shyǵar. Úshinshisin... Patrony úsheý emes pe edi. Onyń atylǵanyn estigen joq qoı. Ot almaı qaldy ma... Dárisi nemese pestony dymdanyp qalsa, sóıtetinin biletin.
Qasqyr sol qalpy. Ornynan tapjylmaı úńiledi. Bul buryla berse, artynan kelip bas salatyn sekildi. Ne isterin bilmeı, býyn-býyny quryp, kózinen jas parlady. Balasy da qımyldaı bastaǵan. Kenet kókbóri teris qarap shoqıyp otyrdy. O, nesi? – dep oılaǵan záre-ımany qalmaı turǵan áıel dáneńe túsinbeı. So kezde qorjynyn tastap ketý keldi oıyna. Sonyń ishindegi baryn jep, jónine keter dep úmittendi. Tamaqsyz óz kúnderiniń qalaı bolary qaperine de kirgen joq. Qorjyndy tastady da apyl-tapyl alǵa basty. So kez atylǵan myltyq daýsy emis-emis estilgen. Dereý toqtaı qalyp, artyna jalt qarady. O, Qudaı, kókbóri ornynda joq, jym-jylas. Qorjyn ornynda. Myltyqtyń daýsynan bezip ketti, sirá, dep sendi. Jáne oılaǵan: kúıeýi analardyń úshinshisin de jaıratty. О́ltirdi. Kisini. O, Qudaı... Bul ne sumdyǵyń edi... Neden jazdyq saǵan... Nege májbúrlediń adamdy adam jeýge, adamdy adam atýǵa... Basqa jolyn qaldyrmaǵanyń ne. Amalyn múlde taýysqanyń qalaı?.. Kúıeýimdi keshiresiń be endi?..
Qorjynyna qaıta oraldy. Qyńqyly kóbeıgen balany arqasynan bosatyp alǵan. Áýeli onyń aýzyna qozyqarynǵa quıyp alǵan qaınaq sýdan tamyzdy. Sosyn, talqan shaınap berip otyrdy. Shaınap otyryp, ózi de jutyp jibere jazdaıdy. Tym qurysa bir joly. Biraq óıtýge dáti barmaıdy, osy kele jatqan jolynda boıyna bitken bir tosyn shydam, erekshe erik oǵan jibermeıdi. Tek ashylǵan qorjyn aýzynan qaqtalǵan pisken ettiń ısine eltı beredi. Tym qurysa bir kesetin aýzyna salýǵa úzdigip turyp, irkildi. Kúıeýinsiz... Keledi ǵoı, endi. Qýyp jetedi. Sonda... dep kúbirlegen. Tosa turmaq oıda. Biraq qadalyp qansha qarasa da kúıeýi kórinbedi. Áı! Áı... taǵy da oqys shyqqan daýysyn ózi estimeı qaldy. Balasyn baýyryn qatty qysyp, silep qalǵan. Anadaıda jańaǵy kókbóri. Kókten tústi me, jerden shyqty ma? Joq álde... Kózin apyl-ǵupyl súrtip, keń ashyp qaraǵan. Iıa, sol. Arsa-arsa kókbóri. «Ne kerek, saǵan, – dep baqyrdy. – Ket! Joǵal!» О́zi dereý jınalyp, balasyn arqasyna ázer tańyp alyp, tura jóneldi. Qorjyn jaıyna qaldy. Tek dorbadaǵy talqandy ilip áketti.
Qansha júrdi bilmeıdi. Ara-arasynda artyna qarasa qasqyrdyń qarasy kórinbegen. Qorjyndaǵyny jep jaıyna ketken shyǵar...
О́lip-talyp jatyp, esi kirerli-shyǵarly basy men aıaǵy qaı jerden bitetini belgisiz kóldeneń qyratqa kún uıasyna qonýǵa az qalǵanda jetken. Odan ári ál-dármeni qalmaı qaldy. Etektegi shóbi kók-jasyl qoınaýdyń jarlaýytyna jaqyn kelip, otyra ketken.
Qoly qaltyrap, balasyn aldyna aldy. Kózi jyltyrap, ezý tartady. Erni kebersipti. Onysyn qımyldatyp basyn olaı-bulaı qozǵaı beredi. Talqandy ile ketkenine qýandy áıel. So sát, esin jıyp aldy. «Kúıeýim...» dep júregi sýyldar qoıa bergen: júrýge shamasy kelmeı, jolda qaldy ma. О́kpesiniń aýyratyny bar edi ǵoı. Álgi quljany atqanda, sonyń etin tórt-bes baryp jaıaý tasyǵanda jabysqan. Qatty aıazda ter qatyp... Kóp uzamaı tyq-tyq jótel...
Kenet bireý yńyranǵandaı boldy. Eleń etip, esi shyǵyp, aınalasyna qarasa... Týra janynda álgi kókbóri tur. Ala qorjyn da janynda. Áıel shalqalaqtap, qulaı berdi. Qaı kez ekenin, esin jısa, balasy bir jaqta aıaq-qoly erbeńdep, jylap jatyr. Bas salyp, baýyryna qysty. Ala qorjyn jatyr, qasqyr joq. Kórinbeıdi. Jan-jaǵyn kózimen tintip uzaq qarady. Ushty-kúıli. Alaqorjynnyń aýzyn ashyp úńilip edi, eshteńesine tımegen. Áıel ne oılap, ne qoıaryn bilmeı, ań-tań qaldy: Bul ne?.. Qorjyndy kim ákeldi. Tastap ketip edi ǵoı. Sonda jańaǵy bóri... Qasqyr emes shyǵar ol. Solaı bolyp júrgen balasynyń perishtesi shyǵar. Perishtesi bolady deıtin edi ǵoı, úlkender. Perishtesi...
Sapyrylysqan sandaǵan oıdyń jaýabyn taba almady ol. Tek ań-tań. Azdap ózine kele bastady. Qaptap kele jatqan qarańǵylyqpen qalǵyp ketti. Oqys oıanyp ketken eken, aspan ashyq, samsaǵan juldyz. Kenet kózi sonadaıdaǵy qara qaptaldan janyp turǵan oımaqtaı eki otqa tústi. Qatar turǵan eki shoq... Sony uzaq baǵyp otyrdy. Bir qyzyǵy, júreginde sezik, úreı turǵanymen, sonshalyq qoryqqan joq.
Tań qylaıyp kele jatqanda, qaptaldaǵy eki shoqtyń ornynan turyp bara jatqan kókbórini kórdi.
Ne kerek, balaly áıel kóldeneń qyrattan asyp, ar jaǵyndaǵy qara jýsandy qý medıendi taǵy bir táýlik júrip ótip, úlken joldyń boıyndaǵy beketke jetkenshe kókbóri sońdarynda oqta-tekte kórinip otyrǵan edi...
***
Arada bes-alty jyl ótip, Arqarly asýyna adam izi qaıta túse bastaǵanda baıaǵy kire joldyń boıynan júrginshiler shashylyp jatqan adam súıekterin kóredi. Jalǵyz adamnyń. Qazaqqa sábet sumdyqtyń jasaǵan zulmaty ǵoı, degen sóz báriniń kókeıinde kúńirenip turdy. Biraq bir-birine onysyn daýystap aıta almady. Qoldarynan kelgeni, shashylyp jatqan súıekterdi jıyp, jerlep ketti. Onyń kimniń súıegi ekenin olar da, keıingiler de bilgen joq...
Nesipbek DÁÝTAIULY,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
